छठ पर्वको सन्देश–प्रकृति र वातावरण सबैको हो, यिनको रक्षा गरौं

धर्मेन्द्र झा / काठमाडौं ।  पछिल्लो दिनमा अनुभव गरिएको छ–छठ विस्तारै राष्ट्रियमात्र होइन अन्तर्राष्ट्रियकरणतर्फ उन्मुख छ । वर्तमानमा यो महापर्व विश्वमा जहाँकहीँ पनि भैथिली र भोजपुरीभाषी छन्, त्यहाँ मनाइने गरिएको छ । मूलतः सूर्योपासनासँग सम्बन्धित यो पर्व प्रकृतिपूजनसँग सम्बद्ध छ । यस पर्वका माध्यमबाट प्रकृति जो जीवनदायिनी हो, जीवन सञ्चालक हो, प्रति आभार व्यक्त गर्ने गरिन्छ भन्दा अस्वाभाविक हुँदैन । यतिमात्र होइन सूर्य, जसलाई प्रत्यक्ष जाग्रत देवताका रुपमा स्वीकार गरिन्छ, उनको अनुपस्थितिमा यस जगत्को सञ्चालन सम्भव छैन, का प्रति पनि मानवले अनुग्रह भाव प्रदर्शित गर्ने पर्व हो छठ । यतिमात्र होइन छठले प्रदूषण नियन्त्रण र वातावरण संरक्षणको पनि सन्देश दिने गरेको छ ।

सूर्यको उपासना त विश्वका धेरै देश र धेरै संस्कृतिमा हुने गरेको छ तर अस्ताउँदो सूर्यको उपासना हुने सांस्कृतिक पर्व सम्भवतः छठमात्र हो । यस्तोमा उदाउँदो शक्तिको उपासनामात्र होइन बरु विगतको शक्ति जसका कारणले यो सृष्टि आजको अवस्थासम्म आइपुगेको छ तिनका प्रति अर्थात् अस्ताँदो शक्तिप्रति पनि आदर सत्कारको भाव प्रकट गर्ने पर्व हो यो । यो पर्वको केन्द्रीय पूजनीय तत्व नै सूर्य हुन् । सूर्यलाई शक्ति मानिन्छ । यस आधारमा यो पर्व शक्ति पर्व पनि हो । सूर्य ऊर्जाकेन्द्र हो । यसै ऊर्जाले प्रकृति—सृष्टि सञ्चालित छ । ऊर्जाको अनुपस्थितिमा जीवन सञ्चालन हुनै सक्दैन । यस आधारमा सूर्यप्रति अनुग्रहित हुने पर्वका रुपमा पनि छठ पर्वको महत्व छ ।

धेर्रैको जिज्ञासा हुन सक्छ, पूजा सूर्यदेवको अनि सम्बोधन भने छठी माता । यससम्बन्धमा के विश्लेषण गर्न सकिन्छ भने छठिलाई प्रकृतिको प्रतीकका रुपमा स्वीकार गरिएको छ । यो पर्व षष्ठी तिथिमा मनाइने भएका कारणले पनि कालान्तरमा यो पर्व षष्ठीबाट अप्रभंश हुँदै छठिमा रुपान्तरित भएको हुन सक्छ । यसरी विश्लेषण गर्दा षष्ठी, छठि र प्रकृति एक अर्काका पर्याय बन्न गए र यी तिनै शव्द स्त्रीलिंगीका रुपमा स्वीकार गरिँदा जनमानसमा देवीको स्वरूप निर्माण भएको हुन सक्ने सम्भावनालाई इन्कार गर्न सकिँदैन । एउटा अर्का मान्यताको पनि कुरा गर्ने गरिएको छ । छठिलाई भगवान व्रम्हाको मानसपुत्री पनि भन्ने गरिएको छ ।

मान्यता अर्को पनि छ, सूर्यकी दुई पत्नी उषा र सन्ध्या छन भन्ने मानिन्छ । माथि पनि चर्चा गरियो एक किसिमले यस पर्वको केन्द्रिय आधार सूर्य हुन् । यस पर्वका उपासक र अनुयायीको प्रत्येक प्रयत्न सूर्यलाई खुसी पार्नुतर्फ केन्द्रित हुन्छ । सूर्यलाई कसरी खुसी पार्ने त ? उनका पत्नीहरुलाई खुसी बनाउँदा सूर्यदेव स्वतः खुसी हुन्छन् भन्ने मान्यता पनि समाजमा विद्यमान छ । यस आधारमा अस्ताउँदो सूर्यलाई पूजा गर्नुको अर्थ सन्ध्याको पूजा गर्नु र उदाउँदो सूर्यलाई पूजा गर्नुको अर्थ उषालाई पूजा गर्नु हो भनेर पनि बुझ्ने गरिन्छ । समाजमा यस्ता अनेक मान्यता हुन सक्छन् । विश्लेषण आआफ्रनै हुन सक्छन् । ती सबैको चर्चा गर्नु अहिले यहाँ जरुरी छैन । सत्य केमात्र हो भने छठ पर्व अत्यन्त श्रद्धा, भक्ति, समर्पण, उत्साहका साथ मनाइन्छ र यो पर्व चार दिनमा सम्पन्न गरिन्छ ।

प्रत्येक वर्ष शुक्ल षष्ठी (प्रदोस षष्ठी)को साँझ र सप्तमाीको विहान सूर्यलाई अघर््य दिई मनाइने यो पर्व चार दिने अनुष्ठान हो । सदा झै यस वर्ष पनि यो पर्व प्रारम्भ भइसकेको छ । शुक्रवार (कात्र्तिक २७) नुहाइ धुवाई अर्थात् शुद्ध हुने क्रमबाट प्रारम्भ हुने यो पर्वअन्तर्गत शनिवार खरना अर्थात् व्रतालुद्वारा व्रतको औपचारिक प्रारम्भ हुनेछ । आइतवार (२९ गते) सूर्यदेवलाई साँझको अघर्र््य अर्पण गरिँदैछ भने सोमवार उदाउँदो सूर्यलाई अघर््य अर्पण गरी पारनको आयोजनापश्चात पर्व समापन हुनेछ ।

माथि पनि चर्चा गरियो, महपर्व छठ पछिल्लो कालखण्डमा एउटा भूगोलमा मात्र सीमित नभई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय महत्वको भइसकेको छ । आज यो पर्व अमेरिका, अस्ट्रेलिया, वेलायत र युरोपका विभिन्न देशमा समेत मनाउने गरिएको छ । नेपालको सन्दर्भमा हेर्ने हो भने यो पर्व आज एउटा खास भूगोलमा मात्र सीमित रहेको पाइँदैन । विगतमा विभिन्न दायित्व, पेशा, रोजगारीका सन्दर्भमा देशका विभिन्न ठाउँमा पुगेका मैथिली÷भोजपुरीभाषीले आफ्नो सुविधाअनुकूल त्यहीँ यो पर्व मनाउने थाले र यो पर्वलाई राष्ट्रिय महत्वको बनाउन भूमिका निर्वाह गरे । पछिल्लो दिनमा यो पर्व, पूर्वी पहाडको पाँचथर, ताप्लेजुंगदेखि पश्चिमको कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशका विभिन्न स्थानमा समेत मनाउने गरिएको पाइएको छ ।

देशको राजधानी काठमाडौलगायत उपत्यकाका विभिन्न तलाउ—पोखरीमा भव्यतापूर्वक मनाउन थालिएको निकै वर्ष भइसक्यो । २०२०—३०को दशकतिर उपत्यकाको कीतिपुर, वल्खु, कालिमाटी, कुलेश्वर क्षेत्रमा सामान्य ढंगले मनाउने गरिएको यो पर्व पछिल्ला वर्षमा पुरै उपत्यकामा विस्तार हुन पुगेबाट यो पर्वप्रतिको स्वीकृति र यसको सांस्कृतिक एकीकरणको क्षमता स्वतः स्पष्ट हुन आउँछ । र, यसै आधारमा पछिल्लो समयमा यो पर्व राष्ट्रिय एकता निर्माणको एक महत्वपूर्ण प्रतीक बन्न पुगेको छ भन्दा असान्दर्भिक हुँदैन ।

यो पर्व कहिलेदेखि मनाउन सुरु गरियो त्यसको यकिन छैन । यो पर्वको उपासना विधिको विश्लेषण गर्दै गएका खण्डमा यो पर्व मूलतः प्रकृतिपूजनसँग सम्बन्धित रहेको पाउन सकिन्छ । यो पर्व जलाशाय, नदी, पोखरी, ताल तलैयालगायतका जलस्रोत क्षेत्रमा उपस्थित भई सूर्यको उपासना गरी मनाइन्छ । पर्व मनाउने क्रममा जलस्रोत र सम्बन्धित क्षेत्रको शुद्धता र सफाईमा विशेष ध्यान दिइन्छ । यो शुद्धता र सफाईको कार्यले जल जीवनदायिनी हो र यसको संरक्षण र शुद्धता सृष्टिको कल्याणका लागि अपरिहार्य छ भन्ने सन्देश दिन्छ । यस पर्वमा चढाइने वस्तुहरु पनि प्रकृतिमै आधारित छन् । जस्तै उखु, वोटसमेतको वेशार र त्यसबेला उपलब्ध अन्य कृषि—खाद्य सामग्री । यसले पनि प्रकृतिको सम्मान गर्नुपर्ने पाठ नै सिकाउँछ । अर्थात सारमा प्रकृ।ति र वातावरण संरुक्षणको सन्देश प्रवाह गर्नु यस पर्वको मूल अभीष्ट हो भनेर मान्न सकिन्छ ।

मूलतः नेपालको मध्य तथा पुर्वी तराई—मधेशमा हर्षोल्लास र बडो श्रद्धापूर्वक मनाइने महापर्व छठ उदाउँदो र अस्ताउँदो सूर्यको उपासना गरी मनाइने गरिन्छ । यो पर्वमा अस्ताउँदो सूर्यले विगतको स्मरण गर्दै आत्ममूल्यांकन गर्न र उदाउँदो सूर्यले सुन्दर र स्वस्थ्य भविष्यको निर्माणमा जुट्न अभिप्रेरित गर्ने विश्वास गरिन्छ । यो पर्वलाई स्वास्थ्य, निरोगिता र सन्तानप्राप्ति र कल्याण तथा परिवारको उन्नति र रक्षाको पर्वमा श्रद्धापूर्वक मनाइन्छ । छठ पूजाघाटको उपस्थिति विश्लेषणले पनि यो पुष्टि गर्दछ । सूर्य र प्रकृतिले जसरी कसैप्रति भेदभाव गर्दैन त्यसरी नै छठ पर्वले पनि कसैलाई भेदभाव गर्दैन । पूजा र उपासनामा कसैलाई निषेध गर्दैन । छठ घाटमा मधेशीमात्र उपस्थित हुँदैनन । हिन्दूमात्र पनि उपस्थित हुँदैनन । सम्पन्न, धनी र हुनेखानेमात्र सहभागी हुँदैनन । जातपातका आधारमा छुवाछुत देखिँदैन । छठ पर्वप्रतिको आस्थामा कसैमा विभेदको अनुभूति हुँदैन । सबैले आत्मसम्मान र प्रतिष्ठासहित जीवनयापन गर्न सकून, अर्थात छठ पर्वको सन्देश हो—सर्वजन हिताय सर्वजन सुखाय ।

संक्षेपमा यस पर्वको सन्देशलाई वुँदागतरुपमा यसरी पनि बुझ्न सकिन्छ,–

-यो सामाजिक एकताको पर्व हो । यसले कुनै पनि नाममा कसैलाई पनि निषेध गर्दैन ।

-यस पर्वले कुनै पनि धर्म, भाषा, समुदाय, जात–जाती, छूत–अछूतका आधारमा कसैलाई वर्जित गर्दैन । भेदभाव गर्दैन ।

-छठले सबैलाई समेटेर सार्थक समाज निर्माणको सन्देश प्रदान गरेको छ ।

-समाजमा सबैको अस्तित्व, महत्व र सहभागितालाई यस पर्वले स्वीकार गरेको छ । समाजका कथित सबैभन्दा निम्न वर्गले तयार गरेको सामग्री छठमा प्रयोग हुनु र त्यसैबाट सूर्यदेवलाई अघर््य प्रदान गरिनु यसैको उदाहरण हो ।

-यस पर्वले परिवार र समाजको मातृसत्तात्मक अवधारणाको पक्षमा वकालत गरेको छ । छठ पर्व सम्पादनसम्बन्धी प्रत्येक निर्णय घरमूली महिलाबाटै हुने गरेको छ । सूर्यलाई अघर््य पनि घरमुली महिलाबाट अर्पण गर्ने गरिन्छ ।

-यसले पवित्रता, स्वच्छता र सफाइको महत्वमा जोड दिएको छ, यी स्वास्थ्य र निरोगिताका लागि अनिवार्य छन् ।

-यस पर्वले पर्यावरणको सन्तुलन र संरक्षणको सन्देश पनि दिएको छ, जो प्राणीजगतका लागि आवश्यक छ । प्रकृतिप्रति आदरभावको उद्देश्य पर्यावरणको संरक्षणका सन्दर्भमा जनचेतना जागृत गर्नु हो ।

-प्रकृति सबैको हो । यो सामूहिक सम्पदा हो । यसको उपयोग सबैले गर्न पाउनुपर्छ र कुनै पनि आधारमा कसैलाई पनि प्रकृतिको सदुपयोगबाट वञ्चित गरिनु हुँदैन भन्ने सन्देश पनि यस पर्वको हो ।

-जल जीवन हो भन्ने महत्वपूर्ण सन्देश यस पर्वले दिएको छ ।

-विहान र वेलुकाको सूर्यकोृ किरण मानव स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त हुन्छ भन्ने सन्देश पनि यस पर्वमा निहीत छ ।