चन्द्रमामा कारखाना बनाउने तयारीमा एलन मस्क, काम गर्नेछन् रोबोट

एजेन्सि ।  हालै एलन मस्कले चन्द्रमालाई भविष्यको औद्योगिक केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने महत्वाकांक्षी योजना सार्वजनिक गरेका छन्। उनको अन्तरिक्ष कम्पनी SpaceXले चन्द्रमामा कारखाना स्थापना गर्ने र त्यहाँको निर्माण तथा उत्पादन प्रक्रियामा मानिसको सट्टा रोबोटलाई ठूलो भूमिका दिने योजना अघि सारेको हो। मस्कले अगस्ट ४ मा SpaceX को पहिलो त्रैमासिक आम्दानीसम्बन्धी कार्यक्रममा चन्द्रमामा कारखाना निर्माण गर्ने योजना गम्भीर रूपमा अघि बढिरहेको बताएका थिए। ([Space][1])

 चन्द्रमामा रोबोटले बनाउनेछन् कारखाना

मस्कको योजनाअनुसार चन्द्रमामा ठूलो मात्रामा उपकरण तथा निर्माण सामग्री पुर्‍याइनेछ। त्यसपछि स्वायत्त रोबोटको प्रयोग गरी कारखाना, सौर्य प्यानल, रेडिएटरलगायतका आवश्यक संरचना निर्माण गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। प्रारम्भिक चरणमा पृथ्वीबाट आवश्यक सामग्री पठाइए पनि दीर्घकालमा चन्द्रमाकै स्रोत प्रयोग गरेर निर्माण विस्तार गर्ने अवधारणा रहेको छ।

यस योजनाको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको **मानिसलाई चन्द्रमामा पठाएर जोखिमपूर्ण औद्योगिक काम गराउनुको सट्टा रोबोटमार्फत काम गराउने** अवधारणा हो। मस्कले चन्द्रमामा प्रयोग हुने रोबोटहरू स्वायत्त हुने र निरन्तर उत्पादन तथा निर्माण कार्यमा प्रयोग गर्न सकिने परिकल्पना गरेका छन्।

 चन्द्रमामै बन्नेछन् एआई स्याटेलाइट

मस्कको चन्द्र कारखाना केवल सामान्य औद्योगिक उत्पादनका लागि मात्र नभई भविष्यका एआई स्याटेलाइट निर्माणसँग जोडिएको छ। SpaceX ले चन्द्रमामा स्याटेलाइट निर्माण गर्ने र त्यसलाई अन्तरिक्षमा पठाउने योजना बनाएको छ।

यसका लागि चन्द्रमामा सौर्य प्यानल र रेडिएटर उत्पादन गर्ने तथा त्यसबाट प्राप्त ऊर्जा प्रयोग गरेर अन्तरिक्षमा एआईसम्बन्धी पूर्वाधार विस्तार गर्ने योजना अघि सारिएको छ। चन्द्रमाबाट स्याटेलाइट प्रक्षेपण गर्न परम्परागत रकेटको सट्टा **विद्युत्चुम्बकीय ‘मास ड्राइभर’** अर्थात् रेलगनजस्तो प्रक्षेपण प्रणाली प्रयोग गर्ने अवधारणा पनि प्रस्तुत गरिएको छ।

 पृथ्वीभन्दा बाहिर औद्योगिक अर्थतन्त्र बनाउने लक्ष्य

मस्कको दीर्घकालीन सोच चन्द्रमालाई केवल अनुसन्धान वा मानव बसोबासको स्थानका रूपमा सीमित नराखी अन्तरिक्षमा औद्योगिक उत्पादनको आधार बनाउने देखिन्छ।

पृथ्वीबाट प्रत्येक उपकरण र सामग्री अन्तरिक्षमा पुर्‍याउँदा अत्यधिक लागत लाग्ने भएकाले चन्द्रमामै उत्पादन गर्न सके अन्तरिक्ष उद्योगलाई ठूलो स्तरमा विस्तार गर्न सकिने उनको तर्क छ। विशेषगरी सौर्य ऊर्जा, स्याटेलाइट, एआई कम्प्युटिङ र अन्तरिक्ष पूर्वाधार निर्माणलाई चन्द्रमासँग जोड्ने योजना छ।

यसअघि पनि मस्कले चन्द्रमामा उत्पादन केन्द्र स्थापना गरेर एआई स्याटेलाइट निर्माण गर्ने अवधारणा सार्वजनिक गरेका थिए। फेब्रुअरी २०२६ मा उनले xAI का कर्मचारीहरूसँगको छलफलमा चन्द्रमामा एआई स्याटेलाइट उत्पादन गर्ने कारखाना आवश्यक रहेको बताएका थिए।

किन मानिस होइन, रोबोट?

चन्द्रमाको वातावरण पृथ्वीभन्दा निकै कठोर छ। त्यहाँ वायुमण्डल छैन, तापक्रममा ठूलो उतारचढाव हुन्छ र विकिरणको जोखिम पनि उच्च हुन्छ। यस्तो अवस्थामा मानिसलाई लामो समयसम्म औद्योगिक काममा लगाउनु जटिल र महँगो हुन सक्छ।

रोबोटलाई भने जीवनरक्षा प्रणाली, खाना, पानी र अक्सिजनजस्ता मानवीय आवश्यकताबाट मुक्त राख्न सकिन्छ। त्यसैले चन्द्रमामा निर्माण, खानी उत्खनन र पूर्वाधार विस्तारका लागि स्वचालित रोबोट प्रयोग गर्ने अवधारणालाई वैज्ञानिक क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण मानिँदै आएको छ। चन्द्रमामा संरचना निर्माणका लागि मोड्युलर रोबोट प्रणालीसम्बन्धी अनुसन्धानसमेत भइरहेको छ।

 तर चुनौती पनि उत्तिकै ठूलो

चन्द्रमामा कारखाना निर्माण गर्ने योजना आकर्षक भए पनि यसको कार्यान्वयन अत्यन्त कठिन छ। पृथ्वीबाट ठूलो परिमाणमा उपकरण चन्द्रमासम्म पुर्‍याउनुपर्ने, रोबोटले अत्यन्त कठिन वातावरणमा स्वतन्त्र रूपमा काम गर्नुपर्ने र निरन्तर ऊर्जा आपूर्ति सुनिश्चित गर्नुपर्ने चुनौती छन्।

त्यसैगरी चन्द्रमाको धुलो, कम गुरुत्वाकर्षण, अत्यधिक तापक्रम र सञ्चारमा हुने ढिलाइले रोबोट तथा मेसिन सञ्चालनमा थप प्राविधिक समस्या सिर्जना गर्न सक्छ। चन्द्रमामै उपलब्ध स्रोतलाई उपयोग गरेर उत्पादन गर्न सकिने प्रविधि पनि अझै विकासकै चरणमा छ। वैज्ञानिक अनुसन्धानले भने चन्द्रमामा स्थानीय स्रोत प्रयोग गरी निर्माण तथा उत्पादन गर्ने सम्भावनालाई भविष्यको अन्तरिक्ष उद्योगका लागि महत्वपूर्ण मानेको छ।

विज्ञान कथाबाट वास्तविकतातर्फ?

मस्कले आफ्नो पछिल्लो योजनालाई अत्यन्त महत्वाकांक्षी भए पनि वास्तविक लक्ष्यका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। SpaceX ले चन्द्रमामा रोबोटिक कारखाना स्थापना गरेर उत्पादन विस्तार गर्न सकेमा अन्तरिक्ष उद्योगको स्वरूप नै परिवर्तन हुन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।

तर अहिलेको अवस्थामा यो भविष्यको योजना हो, सञ्चालनमा आइसकेको चन्द्र कारखाना होइन**। यसको सफलताका लागि Starship जस्ता भारी सामान बोक्ने अन्तरिक्षयान, स्वायत्त रोबोट, ऊर्जा प्रणाली, चन्द्र स्रोत उपयोग प्रविधि र नयाँ प्रक्षेपण प्रणालीलगायत धेरै प्रविधि सफल हुन आवश्यक हुनेछ। मस्कले भने यो योजना विज्ञान कथाजस्तो सुनिए पनि अन्ततः कार्यान्वयन हुने विश्वास व्यक्त गरेका छन्।