इरानले छान्यो नयाँ नेतृत्व

काठमाडौं । आयातोल्लाह अली खामेनी को हत्या भएपछि इरान को राजनीतिक वृत्तमा गम्भीर तरंग उत्पन्न भएको छ। सर्वोच्च नेताको निधनसँगै देखिएको संवैधानिक रिक्तता टार्न आइतबार अस्थायी नेतृत्व परिषद् गठन गरिएको त्यहाँको सरकारी सञ्चारमाध्यमले जनाएको छ।

इस्लामिक रिपब्लिक न्यूज एजेन्सीका अनुसार संविधानको धारा १११ बमोजिम तीन सदस्यीय अस्थायी परिषद् गठन गरिएको हो। उक्त परिषद्मा वर्तमान राष्ट्रपति मसूद पेजेश्कियान, न्यायपालिकाका प्रमुख तथा गार्डियन काउन्सिल (Guardian Council) बाट चयन गरिएका एक वरिष्ठ धर्मगुरु सदस्य रहनेछन्। परिषद्ले नयाँ सर्वोच्च नेता चयन नभएसम्म शासन सञ्चालन, सुरक्षा निकायहरूको समन्वय तथा आवश्यक राज्य निर्णयहरू गर्ने जिम्मेवारी वहन गर्नेछ।

संवैधानिक व्यवस्था

इरानको संविधानअनुसार सर्वोच्च नेताको मृत्यु, राजीनामा वा असमर्थता भएको अवस्थामा तत्काल अस्थायी नेतृत्व संरचना सक्रिय हुन्छ। यसले शासन निरन्तरता कायम राख्दै संवैधानिक संकट हुन नदिने उद्देश्य राख्छ। परिषद्ले सीमित अवधिका लागि कार्यकारी अधिकार प्रयोग गर्न सक्ने भए पनि दीर्घकालीन नीतिगत निर्णय नयाँ सर्वोच्च नेता नियुक्तिपछि मात्र अन्तिम रूप दिइने प्रचलन छ।

उत्तराधिकारी चयन प्रक्रिया

सर्वोच्च नेता चयन गर्ने संवैधानिक निकाय असेम्बली अफ एक्सपर्ट्स (Assembly of Experts) ले चाँडै उत्तराधिकारी चयन प्रक्रिया अघि बढाउने अपेक्षा गरिएको छ। धार्मिक विद्वान तथा निर्वाचित प्रतिनिधिहरू सम्मिलित उक्त निकायले सम्भावित उम्मेदवारमाथि छलफल गरी बहुमतका आधारमा नयाँ सर्वोच्च नेता चयन गर्नेछ। यो प्रक्रिया केही साता वा केही महिना सम्म लम्बिन सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।

क्षेत्रीय तनावको पृष्ठभूमि

यो घटनाक्रम मध्यपूर्व क्षेत्रमा बढ्दो तनाव र आन्तरिक असन्तुष्टिबीच आएको हो। पछिल्ला महिनाहरूमा सुरक्षा चुनौती, प्रतिबन्ध तथा विरोध प्रदर्शनका कारण इरानको राजनीतिक अवस्था संवेदनशील बनेको थियो।

यसैबीच, द न्यूयोर्क टाइम्स (The New York Times) ले प्रकाशित गरेको हालैको प्रतिवेदनअनुसार खामेनीले इजरायल र अमेरिकाबाट सम्भावित खतरा बढिरहेको आँकलन गर्दै आफ्ना निकट सहयोगी अली लारिजानी लाई थप अधिकार प्रदान गरेका थिए। जनवरीमा भएको विरोध प्रदर्शनका क्रममा समेत लारिजानीलाई प्रमुख जिम्मेवारी दिइएको उल्लेख गरिएको छ।

आन्तरिक र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव

खामेनीको निधनपछि इरानको विदेश नीति, सुरक्षा रणनीति तथा आणविक कार्यक्रमको भविष्यबारे चासो बढेको छ। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले घटनाक्रमलाई नजिकबाट अवलोकन गरिरहेको छ भने देशभित्र सुरक्षा सतर्कता कडा पारिएको जनाइएको छ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार नयाँ सर्वोच्च नेताको चयनले इरानको भावी कूटनीतिक दिशा, पश्चिमी राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्ध र क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ। हाल अस्थायी नेतृत्व परिषद्ले शासन सञ्चालनको जिम्मेवारी सम्हाल्दै देशमा स्थायित्व कायम राख्ने प्रयास गरिरहेको बताइएको छ।

खामेनीको मृत्यु पछि इरान सरकारले ४० दिन राष्ट्रिय शोक मनाउने घोषणा गरेको छ। इरानी सरकारी सञ्चारमाध्यमलाई उद्धृत गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय समाचार संस्थाले जनाएअनुसार शिया इस्लाम परम्परामा मृत्युको ४०औँ दिनलाई अत्यन्त पवित्र मानिने भएकाले सो अवधिसम्म शोक मनाउने निर्णय गरिएको हो ।