के कुकुरले पनि मान्छेले बोलेको शब्द पहिचान गर्न सक्छ ?

काठमाडौं । कुकुरले मानिसको निरन्तर बोलीलाई शब्दको लयअनुसार प्रशोधन गर्न सक्ने र त्यस क्रममा व्यञ्जन ध्वनिमा आधारित शब्द संरचनाप्रति विशेष प्रतिक्रिया देखाउने तथ्य एक नयाँ वैज्ञानिक अध्ययनले देखाएको छ ।

अनुसन्धानकर्ताहरुका अनुसार यस्तो ‘व्यञ्जन प्राथमिकता’ मानिसबाहेक अर्को प्रजातिको मस्तिष्कमा पहिलो पटक पुष्टि भएको हो ।् हंगेरीको बुडापेस्टस्थित एटभोस लोरान्ड विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताले गरेको उक्त अध्ययन प्रतिष्ठित जर्नल साइन्समा प्रकाशित भएको हो ।

अनुसन्धानमा २० जना मानिस र २० वटा पाल्तु कुकुरलाई कुनै स्पष्ट शब्द छुट्याइएको नभएको निरन्तर बोली सुनाएर उनीहरूको मस्तिष्कको गतिविधि तुलना गरिएको थियो । वैज्ञानिकहरूले गैरआक्रामक ईईजी प्रविधिबाट मस्तिष्कले ध्वनिको लयसँग कसरी तालमेल मिलाउँछ भन्ने अध्ययन गरेका थिए । अध्ययनका प्रमुख अनुसन्धानकर्ता तथा संज्ञानात्मक स्नायुविज्ञानी अटिला एन्डिक्सका अनुसार स्वरभन्दा व्यञ्जन ध्वनि नै शब्दको आधारभूत संरचना बन्ने भएकाले कुकुरको मस्तिष्कले पनि त्यही संरचनाप्रति बढी प्रतिक्रिया दिएको हो ।

परीक्षणमा व्यञ्जन वा स्वर ध्वनिमा आधारित तीन–अक्षरका दोहोरिने ढाँचासहितका बोली र कुनै नियमित ढाँचा नभएको नियन्त्रण समूहको ध्वनि प्रयोग गरिएको थियो । नतिजामा व्यञ्जनमा आधारित शब्द संरचना भएको बोली सुन्दा कुकुरको मस्तिष्कमा मानिसकै जस्तै शब्दको लयसँग बलियो समन्वय देखिएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन् । मनोवैज्ञानिक तथा सह–प्रमुख लेखक किन्गा जी टोथका अनुसार शब्द सुरु भएको करिब ४०० मिलिसेकेन्डपछि मस्तिष्कको गतिविधिमा देखिएको परिवर्तनले निरन्तर बोलीबाट छुट्टाछुट्टै शब्द पहिचान गर्ने प्रक्रियासँग सम्बन्धित संकेत दिएको छ ।

अध्ययनको अर्को रोचक निष्कर्ष के छ भने बाल्यकालको पहिलो तीन महिना सडक वा आश्रयस्थलमा बिताएका कुकुरमा पनि यही व्यञ्जन प्राथमिकता देखिएको थियो । यसले यस्तो क्षमता जन्मजात भाषा प्रणालीमा मात्र निर्भर नभई नियमित रूपमा मानिसको बोली सुन्दै जाँदा पनि विकास हुन सक्ने संकेत गरेको अनुसन्धानकर्ताहरूको भनाइ छ ।

यद्यपि, मानिस र कुकुरबीच केही फरक पनि भेटिएको छ । मानिसले स्वर ध्वनिमा आधारित शब्द पनि केही हदसम्म छुट्याउन सके भने कुकुरले त्यसो गर्न सकेनन् । त्यस्तै, मानिसको मस्तिष्कले प्रत्येक ध्वनिको तहसम्म प्रशोधन गर्ने क्षमता देखाउँदा कुकुरले भने अक्षरांशलाई सबैभन्दा सानो प्रशोधन इकाइका रूपमा प्रयोग गरेको अध्ययनले देखाएको छ ।

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यी निष्कर्षले मानिसजस्तो भाषिक क्षमता नभए पनि नियमित रूपमा मानव बोलीको सम्पर्कमा रहँदा कुकुरको मस्तिष्कले भाषाको केही आधारभूत ढाँचा सिक्न सक्ने सम्भावना देखाएको छ ।