परिवर्तनको एक वर्ष : जेनजीले के पाए, के गुमाए ?

काठमाडौं । एक वर्षअघि सडकमा उत्रिएका युवाको भीड केवल एउटा विरोध प्रदर्शनका लागि थिएन । उनीहरूको आक्रोशभित्र व्यवस्था परिवर्तनको चाहना थियो, राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको असन्तुष्टि थियो र भविष्यप्रतिको एउटा ठूलो अपेक्षा पनि थियो । सामाजिक सञ्जालबाट सुरु भएको आवाज सडकसम्म पुग्दा त्यसले देशको राजनीतिक वातावरण नै तरंगीत बनायो ।

त्यतिबेला जेनजी पुस्ताको एउटै प्रश्न थियो—अब पनि पुरानै ढर्राको राजनीति किन, अवसर खोज्दै विदेशिनुपर्ने बाध्यता किन, भ्रष्टाचार, बेथिति र जवाफदेहिताको अभाव कहिलेसम्म ?

युवाहरूको त्यो असन्तुष्टि आन्दोलनमा बदलियो । सडकमा नाराबाजी भयो, प्रदर्शन भए, तनाव सिर्जना भयो र राज्य संयन्त्रमाथि नै गम्भीर प्रश्न उठे। आन्दोलनले देशको राजनीतिक बहसलाई नयाँ मोडमा समेत पु¥यायो। अर्थात नेपालको राजनीति कोर्ष नै फेरियो र विश्वमा नयाँ नजिर स्थापित गरिदियो ।

तर आज आन्दोलनको एक वर्ष पूरा हुँदै गर्दा प्रश्न फेरि उभिएको छ—जेनजीले आखिर के पाए र के गुमाए ?

परिवर्तनको चाहनाबाट आन्दोलनसम्म

जेनजी पुस्ताले उठाएका प्रश्नहरू अचानक जन्मिएका थिएनन्। लामो समयदेखि राजनीतिप्रतिको वितृष्णा, रोजगारीको अभाव, अवसरको असमानता, भ्रष्टाचार, सार्वजनिक सेवाप्रतिको असन्तुष्टि र नेतृत्वप्रतिको अविश्वास युवापुस्तामा बढ्दै गएको थियो ।

सामाजिक सञ्जाल उनीहरूको अभिव्यक्तिको मुख्य माध्यम बन्यो। फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम, एक्सलगायतका प्लेटफर्ममा देखिएका असन्तुष्टि क्रमशः संगठित आवाजमा परिणत भए।

जेनजी आन्दोलनको विशेषता नै यही थियो—यसको नेतृत्व परम्परागत राजनीतिक दल वा पुराना संगठनको हातमा थिएन। विभिन्न पृष्ठभूमिका युवा एउटै असन्तुष्टिको भावनाले जोडिएका थिए।

सडकमा देखिएको त्यो शक्ति राजनीतिक दलहरूका लागि पनि एउटा सन्देश थियो—युवालाई अब केवल चुनावका बेला सम्झेर पुग्दैन।

जेनजीले के पाए ?

एक वर्षको मूल्यांकन गर्दा सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि युवाको आवाज राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा आउनु हो।

यसअघि पनि युवा पुस्ताले विभिन्न विषयमा आवाज उठाउँदै आएको थियो। तर जेनजी आन्दोलनले युवाको असन्तुष्टिलाई राष्ट्रिय राजनीतिक बहसको प्रमुख विषय बनाइदियो ।

राजनीतिक नेतृत्वले युवाको प्रश्न सुन्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भयो। शासन प्रणाली, सार्वजनिक जवाफदेहीता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र राजनीतिक संस्कारबारे बहस थप तीव्र भयो।

त्यसैगरी, आन्दोलनले एउटा पुस्तालाई आफ्नो राजनीतिक शक्ति महसुस गरायो। आफूहरू केवल सामाजिक सञ्जालमा टिप्पणी गर्ने पुस्ता नभई सडकमा उत्रिएर राजनीतिक दबाब सिर्जना गर्न सक्ने शक्ति भएको अनुभूति युवाहरूले गरे । यो परिवर्तनको मनोविज्ञान पनि कम महत्वपूर्ण छैन।

परिवर्तन के भयो?

यहीँबाट अर्को प्रश्न सुरु हुन्छ । आन्दोलनले उठाएका माग र त्यसपछि भएका राजनीतिक तथा सामाजिक परिवर्तनबीच कति दूरी छ ?

जेनजी पुस्ताले चाहेको परिवर्तन केवल नेतृत्व परिवर्तन थिएन । उनीहरू शासन गर्ने शैली बदलियोस्, राज्यका संस्थाहरू जिम्मेवार बनून्, भ्रष्टाचार नियन्त्रण होस्, रोजगारीका अवसर सिर्जना होऊन् र सामान्य नागरिकले राज्यबाट सहज सेवा पाओस् भन्ने चाहन्थे । तर एक वर्षपछि पनि यी प्रश्नहरू पूर्ण रूपमा समाधान भएका छैनन्।

राजनीतिक नेतृत्व परिवर्तन हुँदैमा व्यवस्था परिवर्तन हुँदैन। नीति, संस्था र कार्यशैलीमा परिवर्तन नआएसम्म सडकमा उठेको आवाजको प्रभाव दीर्घकालीन बन्न सक्दैन।

त्यसैले जेनजी आन्दोलनको मूल्यांकन गर्दा ‘को सत्तामा आयो?’ भन्दा पनि ‘सत्ताको चरित्र कति बदलियो?’ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ।

जेनजीले के गुमाए ?

हरेक आन्दोलनको मूल्य हुन्छ । जेनजी आन्दोलन पनि त्यसबाट अछुतो रहेन।

आन्दोलनका क्रममा युवाहरूले आफ्नो समय, अध्ययन, रोजगारी र व्यक्तिगत जीवनबाट ठूलो मूल्य चुकाउनुप¥यो । तनाव, हिंसा, गिरफ्तारी, घाइते हुने अवस्था तथा भौतिक क्षतिले आन्दोलनमा सहभागी र उनीहरूका परिवारलाई प्रभावित ग¥यो। त्यसभन्दा ठूलो क्षति भनेको आशा र अपेक्षाबीचको दूरी हुन सक्छ।

आन्दोलनको समयमा परिवर्तन तत्कालै देखिने अपेक्षा थियो। तर राज्य र समाज परिवर्तन एउटा लामो प्रक्रिया हो। त्यसैले एक वर्षपछि कतिपय युवामा निराशा देखिनु स्वाभाविक मानिन्छ।

‘हामी सडकमा किन उत्रियौँ?’ भन्ने प्रश्नसँगै ‘हामीले चाहेको परिवर्तन कहाँ पुग्यो?’ भन्ने प्रश्न पनि उठ्न थालेको छ।

आन्दोलनको ऊर्जा कहाँ गयो?

जेनजी आन्दोलनको अर्को चुनौती यसको संगठनात्मक स्वरूप हो । आन्दोलनको शक्ति नै यसको स्वतन्त्रता थियो तर यही स्वतन्त्रता दीर्घकालीन राजनीतिक कार्यक्रम निर्माण गर्ने क्रममा चुनौती बन्न सक्छ।

साझा असन्तुष्टिले हजारौँ युवालाई सडकमा ल्याउन सक्छ। तर त्यसलाई संस्थागत परिवर्तनमा बदल्न साझा नीति, नेतृत्व, संगठन र दीर्घकालीन योजना आवश्यक पर्छ।यही ठाउँमा जेनजी पुस्ताले अब आफूलाई प्रमाणित गर्नुपर्नेछ ।

सडकमा प्रश्न उठाउनु पहिलो चरण थियो। अब ती प्रश्नको उत्तर खोज्ने जिम्मेवारी पनि युवापुस्ताकै काँधमा आएको छ।

सामाजिक सञ्जालदेखि राज्य सञ्चालनसम्म

जेनजी पुस्ताको प्रभाव सडकमा मात्र सीमित छैन। सामाजिक सञ्जालले राजनीतिक बहसको शैली नै परिवर्तन गरिदिएको छ।

पहिले राजनीतिक दल र सञ्चारमाध्यमले तय गर्ने एजेन्डामा नागरिकले प्रतिक्रिया जनाउँथे। अहिले नागरिक आफैँ एजेन्डा निर्माण गर्न सक्ने अवस्थामा पुगेका छन्। तर सामाजिक सञ्जालको शक्ति जति ठूलो छ, यसको जोखिम पनि त्यति नै ठूलो छ।

भ्रामक सूचना, उत्तेजक सामग्री, अपुष्ट समाचार र भीडको मनोविज्ञानले आन्दोलनलाई गलत दिशातर्फ लैजान सक्छ। त्यसैले परिवर्तनको अर्को चरणमा जेनजी पुस्ताका लागि डिजिटल साक्षरता, तथ्यमा आधारित बहस र जिम्मेवार नागरिक सहभागिता पनि उत्तिकै आवश्यक छ।

अब जेनजीको परीक्षा

एक वर्षपछि जेनजी पुस्तासामु सबैभन्दा ठूलो प्रश्न छ—आन्दोलनलाई उपलब्धिमा कसरी बदल्ने ? परिवर्तनको माग गर्नु सजिलो छ। तर परिवर्तनलाई संस्थागत गर्नु कठिन छ ।

राजनीतिक नेतृत्वमाथि प्रश्न उठाउनु आवश्यक छ, तर आफू पनि वैकल्पिक नेतृत्वका रूपमा प्रस्तुत हुनु अझ आवश्यक छ। भ्रष्टाचारको विरोध गर्नु आवश्यक छ, तर पारदर्शी राजनीतिक संस्कार निर्माणमा सहभागी हुनु पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। जेनजीले राजनीतिलाई अस्वीकार गर्ने कि राजनीतिलाई नयाँ ढंगले परिभाषित गर्ने भन्ने प्रश्न पनि अब उनीहरूकै अगाडि छ ।

यदि युवापुस्ता केवल विरोधमा सीमित भयो भने आन्दोलनको ऊर्जा क्रमशः कमजोर हुन सक्छ । तर यही ऊर्जा नीति निर्माण, नेतृत्व, उद्यम, नागरिक अभियान र संस्थागत सुधारमा प्रयोग गर्न सके परिवर्तनको प्रभाव दीर्घकालीन बन्न सक्छ ।

अधुरा सपनाको एक वर्ष

एक वर्षअघि जेनजी पुस्ताले सडकबाट एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको थियो—अब पुरानै तरिकाले देश चल्दैन ।

एक वर्षपछि पनि त्यो सन्देशको अर्थ सकिएको छैन।बरु अब त्यसमा अर्को प्रश्न थपिएको छ—नयाँ तरिका के हो ?

जेनजी आन्दोलनले पुरानो राजनीतिक सोचमाथि प्रश्न उठाउने साहस दिएको छ । युवाको आवाजलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्याएको छ । तर उसले खोजेको परिवर्तन अझै पूर्ण भएको छैन ।

त्यसैले एक वर्षको हिसाब गर्दा जेनजीले केही कुरा पाएको छ—आफ्नो आवाजको शक्ति, राजनीतिक प्रभाव र परिवर्तनको सम्भावनाको अनुभूति।

तर उसले केही कुरा गुमाएको पनि छ—समय, ऊर्जा, विश्वास र कतिपय अवस्थामा आफ्नै सपनाको निश्चितता।अब जेनजी पुस्ताको वास्तविक परीक्षा सडकमा होइन, परिवर्तनलाई संस्थागत गर्ने क्षमतामा हुनेछ । किनकि आन्दोलनले सत्ता हल्लाउन सक्छ, तर देश बदल्न दिगो नीति, जिम्मेवार नेतृत्व र निरन्तर नागरिक दबाब चाहिन्छ।एक वर्षअघि सडकमा उठेको प्रश्न आज पनि उस्तै छ ।

‘परिवर्तन भयो त?’

यसको अन्तिम उत्तर इतिहासले दिनेछ । तर त्यो इतिहास लेख्ने जिम्मेवारीमा अब जेनजी पुस्ता आफैँ पनि सहभागी छ ।