विश्व बजारमा तेल सस्तो, तर नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थ किन महँगियो ?

काठमाडौं । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेल (क्रुड आयल) को मूल्य घटिरहेको समाचार सार्वजनिक भइरहेका बेला नेपालमा भने पेट्रोल, डिजेल र मट्टितेलको मूल्य बढाइएपछि उपभोक्तामा अन्योल सिर्जना भएको छ। विश्व बजारमा तेल सस्तो हुँदा पनि नेपालमा मूल्य किन बढ्यो भन्ने प्रश्न अहिले आम नागरिकको चासोको विषय बनेको छ।

नेपाल आयल निगम (एनओसी) ले भने नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य प्रत्यक्ष रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यका आधारमा निर्धारण नहुने स्पष्ट पारेको छ। निगमका अनुसार नेपालले भारतको इन्डियन आयल कर्पोरेसन (आईओसी) बाट प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थ खरिद गर्ने भएकाले मूल्य निर्धारणको आधार आईओसीले प्रत्येक १५ दिनमा पठाउने नयाँ खरिद मूल्य सूची हो। पछिल्लो पटक आईओसीले पठाएको मूल्य सूचीमा खरिद लागत बढेपछि नेपालमा पनि खुद्रा मूल्य समायोजन गरिएको हो।

नेपालले कच्चा तेल आयात नगरी भारतबाट प्रशोधित पेट्रोल, डिजेल, मट्टितेल र हवाई इन्धन खरिद गर्छ। त्यसैले विश्व बजारमा कच्चा तेलको मूल्य घटे पनि प्रशोधन लागत, ढुवानी खर्च, बीमा, कर तथा भारतीय बजारको मूल्य संरचनाका कारण नेपालले तिर्नुपर्ने खरिद मूल्य बढ्न सक्ने विज्ञहरू बताउँछन्। यही कारणले अन्तर्राष्ट्रिय बजारको गिरावट तत्काल नेपाली बजारमा प्रतिबिम्बित नहुने अवस्था रहन्छ।

नेपाल आयल निगमले पछिल्लो मूल्य समायोजन गर्दा पनि सम्पूर्ण लागत उपभोक्तामाथि नथोपरेको दाबी गरेको छ। निगमका अनुसार भारतबाट आयात मूल्य उल्लेख्य रूपमा बढेपछि पेट्रोल, डिजेल तथा हवाई इन्धनको मूल्य समायोजन गरिएको हो भने खाना पकाउने एलपी ग्यासको मूल्य भने यथावत् राखिएको छ। निगमले उपभोक्ताको भार कम गर्न केही लागत आफैंले व्यहोरेको जनाएको छ।

निगमका अधिकारीहरूका अनुसार मूल्य समायोजनपछि पनि केही पेट्रोलियम पदार्थमा नाफा–घाटाको अवस्था फरक–फरक रहेको छ। एलपी ग्यास र केही अन्य इन्धनमा अझै घाटा रहेको निगमको विवरणले देखाएको छ।

ऊर्जा क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्यलाई केवल अन्तर्राष्ट्रिय कच्चा तेलको मूल्यसँग तुलना गरेर निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। नेपाल पूर्ण रूपमा भारतबाट आयात हुने प्रशोधित इन्धनमा निर्भर रहेकाले आईओसीको नयाँ मूल्य सूची, विनिमय दर, ढुवानी खर्च, कर तथा निगमको वित्तीय अवस्थाले अन्तिम उपभोक्ता मूल्य निर्धारणमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्छ।

यसकारण विश्व बजारमा तेलको मूल्य घटेको देखिए पनि नेपालमा तत्काल पेट्रोलियम पदार्थ सस्तो नहुनुको मुख्य कारण भारतबाट आउने प्रशोधित इन्धनको खरिद मूल्य, सञ्चालन लागत र नेपाल आयल निगमको मूल्य समायोजन प्रणाली रहेको विश्लेषण गरिएको छ।