हिजोको आलोचक, आजको उत्तरदायी : गणेशको आत्मदाहले सोध्यो बालेनलाई प्रश्न

काठमाडौं । बिहीबार काठमाडौंको त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभागको कार्यालय नजिकै भएको एक घटनाले तीन वर्षअघि संसद् भवन नजिकै भएको दर्दनाक घटनालाई पुनः स्मरण गराएको छ । जहाँ एक २५ वर्षे युवा गणेश नेपालीले आफ्नै शरीरमा आगो लगाएर आत्मदाह गरेका छन् ।

यो भन्दा तीन वर्ष अगाडि २०७९ माघ ११ गते संघीय संसद् भवन अगाडि प्रेमप्रसाद आचार्यले पनि यसरी नै आत्मदाह गरेका थिए ।

त्यो बेला तत्कालीन काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयर बालेन्द्र शाह (बालेन) ले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका थिए, ‘सबैभन्दा ठूलो कारण राज्य हो र सबैभन्दा भयानक संकेत राज्यको चरम असफलताको हो ।’

तर आज समय फेरिएको छ । हिजो राज्यलाई ‘असफल’ घोषणा गर्ने तिनै बालेन आज मुलुकको कार्यकारी प्रमुख (प्रधानमन्त्री) को कुर्सीमा छन् ।

तर, विडम्बना ! त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग अगाडि २५ वर्षीय गणेश नेपालीले शरीरमा आगो लगाउँदै गर्दा यसले एउटा निर्मम सत्य उजागर गरेको छ । ‘नेतृत्व फेरियो, तर भुइँमान्छेको नियति र राज्यको क्रूरता रत्तिभर फेरिएन ।’

घटनाको कारुणिक यथार्थः को हुन् गणेश नेपाली ?

मुगुको सोरु गाउँपालिका–१ का गणेश कुनै आपराधिक पृष्ठभूमिबाट आएका थिएनन् । उनी कृषि विषयमा स्नातक गरेका एक शिक्षित बेरोजगार युवा हुन्, जसले देशमा अवसर नपाएपछि पठाओ चलाएर श्रीमती र साना सन्तानको भोक टारिरहेका थिए ।

सडक छेउमा पार्किङ गरेकै निहुँमा महानगरको नगरप्रहरीले उनको रोजीरोटीको एक मात्र सहारा मोटरसाइकल जफत गर्न खोज्यो । उनले रोएर हारगुहार गरे, तर नियमको नाममा मानवीय संवेदना गुमाएको नगरप्रहरीले उनको पुकार सुनेन । अन्ततः राज्यको निरंकुशता अगाडि हार खाएर उनले आफूलाई आगोको जिम्मा लगाए ।

नेतृत्वको दोहोरो चरित्र र भत्किएको वाचा

यस घटनाले वर्तमान प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको विगतका भनाइ र वर्तमानको यथार्थबीचको डरलाग्दो खाडललाई समीक्षाको कठघरामा उभ्याएको छ ।

हिजोको वाचा : प्रेमप्रसादको घटनापछि बालेनले कसैले पनि यस्तो नियति भोग्न नपरोस् भनेर ‘सीप सिक्ने र जीवनस्तर वृद्धि गर्ने संरचना निर्माण गर्ने’ उद्घोष गरेका थिए ।

आजको यथार्थ : कृषि स्नातक युवाले सीप र शिक्षाको सम्मान त परै जाओस्, सडकमा पसिना बगाएर खान खोज्दा राज्य संयन्त्रकै कारण मृत्युको बाटो रोज्न बाध्य हुनुपर्यो ।

हिजोको ‘विद्रोह’, आजको ‘नियम’: हिजो प्रेमप्रसादको आत्मदाहलाई राज्यविरुद्धको ‘विद्रोह’ देख्ने बालेन, आज आफ्नै मातहत र नीतिअन्तर्गत हुर्किएको नगरप्रहरीको कठोरतालाई ‘नियम पालना’ को बर्को ओढाएर पन्छिन मिल्दैन ।

राज्यको असफलता : हिजोको भाष्य, आजको यथार्थ

बालेनले प्रेमप्रसादको मृत्युमा राज्यका हरेक तप्का, निकाय र अंग असफल भएको भन्दै कठोर आलोचना गरेका थिए । उनले जनप्रतिनिधि र सत्ताका अगुवाहरूलाई उत्तरदायी हुन अपिल गर्दै सीप विकास र जीवनस्तर वृद्धिका संरचना बनाउने वाचा गरेका थिए ।

तर, कृषि विषयमा स्नातक उत्तीर्ण गणेश नेपालीले दुई वर्षदेखि काठमाडौंमा पठाओ चलाएर जीविकोपार्जन गर्नुपर्ने र त्यही एउटा साहारा (मोटरसाइकल) पनि नगरप्रहरीले खोस्न लाग्दा मृत्युको बाटो रोज्नुपर्ने अवस्थाले ती वाचाहरूमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ । हिजो जसले राज्यलाई पूर्ण रूपमा असफल भनेर औंल्याएका थिए, आज उनी आफैं त्यो राज्यको सर्वोच्च पद (प्रधानमन्त्री) मा हुँदा फेरि त्यही प्रकृतिको घटना दोहोरिनु सत्ताको सबैभन्दा ठूलो र निर्मम विडम्बना हो ।

संवेदनाहीन संयन्त्र र युवा निराशा

गणेशको घटनाले तल्लो तहका नागरिकप्रति राज्यको संयन्त्र कति संवेदनाहीन छ भन्ने प्रष्ट पार्छ । गरिब र निमुखाको गरिखाने बाटो बन्द गरिदिने तर विकल्प नदिने प्रवृत्तिले युवाहरूलाई चरम निराशामा धकेलिरहेको छ । पूर्वाधारमा ध्यान नदिने अनि जरिवानाको डन्डा चलाएर भुईमान्छेलाई आतंकित गर्ने काम भइरहेको छ ।

प्रेमप्रसादले व्यवसायमा असफलता, निराशा र राज्यको असहयोग भोगेका थिए भने गणेशले पढेर पनि जागिर नपाउने र सडकमा स्वरोजगार बन्छु भन्दा पनि गरिखान नपाउने नियति भोगे । दुवै घटनाको चुरो कारण एउटै हो ‘नागरिकको सुरक्षा र उद्धारमा राज्यको उपस्थिति शून्य हुनु ।’

बालेनको त्यो पुरानो स्टाटस आज उनकै सरकार र सत्ताका लागि ऐना बनेर उभिएको छ । हिजो स्थानीय तहमा बसेर सङ्घीय राज्यलाई प्रश्न गर्नु र आज आफैं प्रधानमन्त्री बनेर ती प्रश्नहरूको समाधान दिनु नितान्त फरक परिस्थिति हुन् ।

गणेशको आत्मदाह प्रयास केवल एउटा दुर्घटना होइन, यो बेरोजगार युवाहरूको क्रोध र वर्तमान राज्यसत्ताको असफलताको अर्को भयानक संकेत पनि हो । हिजो प्रेमप्रसादको वियोगमा राज्यलाई दोष दिएर पन्छिन मिल्ने ठाउँमा बालेन थिए, तर आज उनी आफैं राज्य हुन् ।

तसर्थ, हिजो आफैंले उठाएका प्रश्नहरूको जवाफ अब प्रधानमन्त्री बालेनले व्यवहार र नीतिबाट दिनुपर्ने अग्निपरीक्षा सुरु भएको छ । नागरिकलाई गरिखाने वातावरण नबनेसम्म यस्ता घटनाहरु तथा विद्रोहका शृङ्खलाहरू रोकिने छैनन् । राज्य भनेको नियम र दण्ड मात्र होइन, नागरिकको संरक्षण पनि हो । जब नियम कार्यान्वयन गर्ने नाममा निहत्था नागरिकलाई आत्मदाहको विन्दुमा धकेलिन्छ र उद्धार गर्नुको साटो राज्यका रक्षकहरू नै भाग्छन्, तब मान्नैपर्छ, ‘हिजो बालेनले भनेजस्तै यो राज्य अझै पनि चरम असफल छ, फरक यत्ति हो, अब त्यो असफलताको मुख्य हिस्सेदार उनी आफैं हुन्।’