तलेजु भवानी मन्दिरमा कुमारी पूजा, बालिकाहरूको उल्लेख्य सहभागिता

काठमाडौं । परम्परागत पहिरनमा सजिएका सयौं बालिका बिहीबार काठमाडौं दरबार स्क्वायरमा भेला भए । उनीहरूलाई कुमारी अर्थात् जीवित देवीको प्रतीकका रूपमा पूजा गरियो । वर्षाबीच पनि बालिकाहरूको सहभागितामा गरिएको वार्षिक कुमारी पूजाले नेपालको सदियौं पुरानो धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परालाई सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।

स्थानीय रूपमा ‘कन्या’ भनिने बालिकाहरूले तलेजु भवानी मन्दिरअगाडि आयोजित धार्मिक अनुष्ठानमा सहभागिता जनाएका हुन् । धार्मिक विश्वासअनुसार कुमारी पूजा गरेमा सौभाग्य प्राप्त हुने, अशुभता हट्ने तथा रोगबाट संरक्षण हुने मान्यता छ । दशैंका अवसरमा वर्षमा एक दिन मात्रै भक्तजनका लागि खुल्ने तलेजु भवानी मन्दिर कुमारी परम्परासँग विशेष रूपमा जोडिएको छ । पूजाका क्रममा कन्याहरूलाई तलेजु भवानी मन्दिर परिसरमा परिक्रमा गराइएको थियो ।

नेपालको कुमारी परम्परामा नेवार समुदायअन्तर्गत शाक्य परिवारकी बालिकालाई विशेष विधिबाट कुमारीका रूपमा छनोट गरिन्छ । सामान्यतः चार वर्ष आसपासको उमेरदेखि नै कुमारी छनोट हुने परम्परा छ । छनोट प्रक्रियामा बालिकाको धैर्य र निर्भीकतालगायत विभिन्न पक्ष परीक्षण गरिने धार्मिक मान्यता छ ।

कुमारीका रूपमा छनोट भएपछि बालिका काठमाडौंको कुमारी घरमा बस्ने परम्परा छ । उनको खुट्टा जमिनमा नपार्ने र विशेष धार्मिक तथा सांस्कृतिक अवसरमा मात्रै बाहिर निकाल्ने प्रचलन छ । पहिलोपटक रक्तस्राव भएपछि अर्थात् सामान्यतः किशोरावस्था सुरु भएपछि कुमारीको पद समाप्त हुने परम्परा छ । कुमारीलाई हिन्दू धर्मकी देवी तलेजु भवानीको अवतारका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ । यो परम्परा मल्लकालदेखि चलिआएको मानिन्छ भनेपछि शाह शासकहरूले पनि यसलाई निरन्तरता दिएका थिए । राजतन्त्रको समयमा शाह राजाले कुमारीबाट टीका ग्रहण गर्ने परम्परासमेत थियो ।

कुमारी पूजामा हिन्दू, बौद्ध तथा तान्त्रिक परम्पराका विभिन्न पक्ष समेटिएका छन् । कुमारी पूजामा सहभागी कन्याहरू स्वस्थ रहने र उनीहरूलाई रोगबाट सुरक्षा मिल्ने धार्मिक विश्वास रहेको छ । कुमारी परम्पराको उत्पत्तिसम्बन्धी किंवदन्ती राजा जयप्रकाश मल्ल र देवी तलेजुसँग जोडिएको छ ।

प्रचलित कथाअनुसार देवी तलेजु मानव रूपमा राजासामु प्रकट हुने गर्थिन् । राजाको व्यवहारबाट असन्तुष्ट भएपछि उनले आफूलाई एक कुमारी कन्याभित्र सधैं वास गराउने र त्यस्ती कन्याको छनोट गर्ने परम्परा कायम गर्न निर्देशन दिएको विश्वास गरिन्छ । कुमारी पूजाले बालिकालाई देवीका रूपमा सम्मान गर्ने नेपालको विशिष्ट धार्मिक परम्परालाई काठमाडौंको ऐतिहासिक दरबार स्क्वायरमा पुनः सार्वजनिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ । एएनआई