किन बचेनन् गणेश नेपाली ?

काठमाडौं । जलनका घटना नेपालमा पछिल्लो समय गम्भीर स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा देखिएका छन् । आगलागी, तातो पदार्थ, विद्युत्, रसायन तथा अन्य कारणबाट हुने जलनमा समयमै उद्धार र सही उपचार पाए धेरै बिरामीलाई बचाउन सकिने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

तर शरीरको ठूलो भाग जलेको अवस्थामा बाहिरी घाउसँगै भित्री अंगमा पर्ने असरले बिरामीको अवस्था जटिल बन्न सक्छ । विशेषगरी अनुहार, मुख र छातीमा भएको जलनले श्वासप्रश्वास प्रणालीमा असर पार्ने भएकाले यस्ता केसमा जोखिम बढी हुने चिकित्सकहरूको भनाइ छ ।

जलनको उपचारका लागि नेपालका ठूला अस्पतालहरूमा आईसीयू, बर्न युनिट, शल्यक्रिया तथा छाला प्रत्यारोपणजस्ता सुविधा उपलब्ध छन् । तर गम्भीर जलन भएका बिरामीलाई घटनास्थलबाट सुरक्षित उद्धार गरी छिटोभन्दा छिटो विशेषज्ञ उपचारमा पु¥याउनु सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुने चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग अगाडि आत्मदाह प्रयास गरेका मुगुका २५ वर्षीय गणेश नेपालीको उपचारका क्रममा निधन भएको र उनको उपचारको विषयलाई लिएर विभिन्न टिकाटिप्पणी भइरहेको थियो ।

इन्टरबर्न नेपालका रिजनल अपरेसन म्यानेजर डा. अनिल धितालका अनुसार गणेश नेपालीको अनुहारमा गम्भीर जलन भएको थियो ।

नेपाल न्यू बैकसँगको कुराकानीमा नेपालीको अवस्था गम्भीर हुनुको मुख्य कारण आगोका कारण श्वास मार्गमा परेको असर (इनहेलेसन इन्जुरी) भएको बताएका हुन् ।

अनुहार र मुखमा जलन हुँदा आगोबाट निस्किएको तातो हावा श्वासमार्ग हुँदै फोक्सोसम्म पुग्न सक्ने र त्यसले श्वासप्रश्वास प्रणालीमा गम्भीर असर पार्न सक्ने उनले बताए ।

‘उहाँको अनुहारमा एकदमै जलन भएको थियो । फेसियल बर्न भएको थियो । मुखमा जलन भएपछि मानिसले सास लिँदा तातो हावा भित्र जान सक्छ । त्यसले इनहेलेसन इन्जुरी गराउँछ, जसले श्वास मार्गमा जलन हुन्छ,’ डा. धितालले भने ।

उनका अनुसार गणेश नेपालीको केसमा सुरुबाटै श्वास फेर्न समस्या देखिएको थियो । त्यस्तै छाती र हातमा भएको ‘सर्कमफेरेंसियल बर्न’ अर्थात् चारैतिरबाट भएको जलनले पनि अवस्था थप जटिल बनाएको थियो ।

उनले भने,‘सर्कमफेरेंसियल बर्न छातीमा भयो भने चारैतिर जलन हुन्छ । त्यसले छाती फैलिन समस्या ल्याउन सक्छ, चेस्ट कम्प्रेसन हुन्छ र सास फेर्न थप कठिनाइ हुन सक्छ ।’

डा. धितालका अनुसार गणेश नेपालीको शरीर करिब ६५ प्रतिशत जलेको थियो । चिकित्सकीय भाषामा शरीरको २० प्रतिशतभन्दा बढी भागमा जल्नुलाई गम्भीर अवस्था मानिन्छ। घटनापछि उनलाई तत्काल कुलिङ गरिएको, श्वासप्रश्वास सहज बनाउन इन्ट्युबेसन गरी भेन्टिलेसनमा राखिएको र आईसीयूमा उपचार गरिएको उनले जानकारी दिए ।

‘उहाँलाई आईसीयूमा लगेर उपचार गरिएको थियो । स्कारेटोमी भन्ने अपरेशन पनि गरिएको थियो । तर पछि उहाँको भाइटल अवस्था कमजोर हुँदै गयो,’ उनले भने ।

गम्भीर जलन भएका बिरामीमा संक्रमण, श्वासप्रश्वास समस्या र शरीरका महत्वपूर्ण अंगमा पर्ने असरका कारण जोखिम बढ्ने गर्छ । गणेश नेपालीको अवस्थामा पनि बाहिरी घाउभन्दा भित्री श्वास मार्गमा भएको क्षतिले उपचार थप कठिन बनाएको डा. धितालको भनाइ छ ।

‘उहाँको डेथ बाहिरी घाउका कारण मात्र नभई इनहेलेसन इन्जुरीका कारण भएको बुझिन्छ । श्वास मार्ग नै प्रभावित भएपछि अवस्था जटिल भयो,’ उनले भने ।

डा. धितालले ६५ प्रतिशतसम्म जलेका बिरामीको उपचार नेपालमै सम्भव रहेको पनि बताए । तर बिरामीलाई समयमै अस्पताल पु¥याउने, श्वासप्रश्वास व्यवस्थापन गर्ने र विशेषज्ञ उपचार सुरु गर्ने कुरा निकै महत्वपूर्ण हुने उनको भनाइ छ ।

उनका अनुसार गम्भीर जलन भएका बिरामीलाई विदेश लैजानुभन्दा पहिले स्थानीय अस्पतालमै अवस्था स्थिर बनाउनु आवश्यक हुन्छ । त्यसैले गणेशको उपचारका लागि भारत लैजाने भनिएको तर विरामी स्थिर नभएको कारण लैजान नसकिएको स्पष्ट पारे ।

‘बिरामीलाई घटनास्थलबाट अस्पताल ल्याएर भाइटल अवस्था सामान्यमा ल्याई स्थिर बनाएपछि मात्रै थप उपचारका लागि लैजान सकिन्छ,’ उनले भने ।

श्वास मार्गमा भएको क्षति नै उनको उपचारमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको बताउँदै उनले यस्तो केसमा भारत अथवा अन्य देशमै लगेपनि बचाउन सकिने अवस्था नरहेको स्पष्ट पारे । उनका अनुसार भेन्टिलेसनमा राखेर उपचार गरिरहँदा पनि गणेशको छातीमा समस्या देखिएको थियो ।

‘उहाँलाई भेन्टिलेसनमा राखेर राख्दा पनि चेस्ट कम्प्रेसन भइसकेको थियो । त्यसले अवस्था अझ जटिल बनाएको थियो, त्यस्तो अवस्था भयो भने इन्डिया अथवा अन्य कुनै ठाउँमा लगेको भए पनि बचाउन सक्ने केस थिएन । पक्कै पनि उपचार गर्नुपथ्र्यो, तर उहाँको श्वास मार्ग नै कम्प्रोमाइज भएको थियो,’ डा. धितालले भने ।

डा. धितालका अनुसार यस्तो जलनका बिरामीलाई हिँडाएर वा सामान्य तरिकाले सार्दा थप जोखिम हुन सक्छ । त्यसैले चिकित्सकीय टोलीले सुरक्षित रूपमा उद्धार गर्नुपर्छ ।

नेपालमा जलन सम्बन्धी उपचारका लागि आवश्यक जनशक्ति, प्रविधि र विशेषज्ञता विस्तार हुँदै गएको दाबी गरिँदै आएको छ । तर, गम्भीर प्रकृतिका जलनका बिरामीको उपचारका लागि अझै पनि भारतलगायत विदेशी मुलुकतर्फ जानुपर्ने अवस्था देखिन्छ ।

विशेषगरी शरीरको ठूलो भाग जलेका, श्वासप्रश्वासमा समस्या भएका तथा जटिल शल्यक्रिया आवश्यक पर्ने बिरामीलाई विदेश लैजाने प्रवृत्ति कायमै छ ।

२०७९ फागुन ३ गते नेपाली कांग्रेसका नेता चन्द्र भण्डारी खाना पकाउने ग्यास सिलिण्डर विस्फोट हुँदा गम्भीर घाइते भएका थिए । विस्फोटबाट उनको शरीरको करिब २५ देखि ३० प्रतिशत भाग जलेको थियो ।

प्रारम्भिक उपचार नेपालमै गरिए पनि थप विशेषज्ञ उपचारका लागि उनलाई भारतको मुम्बईस्थित नेसनल बर्न सेन्टर लगिएको थियो । त्यहाँ उनको लामो समयसम्म उपचार गरिएको थियो ।

भण्डारीको घटनाले नेपालमा जलन उपचारको पूर्वाधार र विशेषज्ञ सेवामाथि फेरि प्रश्न उठाएको थियो । नेपालमा जलन उपचारका लागि केही अस्पतालले विशेष सेवा दिँदै आएका छन् ।

प्लास्टिक सर्जरी, स्किन ग्राफ्टिङ, आईसीयू सेवा र जलन व्यवस्थापनमा दक्ष चिकित्सकहरू पनि कार्यरत छन् । तर, अत्यधिक जटिल अवस्थाका बिरामीलाई आवश्यक पर्ने अत्याधुनिक प्रविधि, पर्याप्त बेड क्षमता, बर्न आईसीयू, संक्रमण नियन्त्रण प्रणाली र बहुविषयक विशेषज्ञ टोलीको अभाव अझै चुनौतीका रूपमा रहेको छ ।

यस घट्नापछि नेता भण्डारीले पनि नेपालमा जलन (बर्न) उपचारका लागि आवश्यक स्रोत–साधन र पूर्वाधारको अभाव रहेको बताएका छन् ।

उनले नेपालमा जलन उपचारका लागि अस्पताल भए पनि गम्भीर अवस्थाका बिरामीलाई आवश्यक पर्ने सुविधा पर्याप्त नभएको बताए ।

जलन भएका बिरामीलाई उपचारका लागि आवश्यक पर्ने आईसीयू, दक्ष जनशक्ति र अत्याधुनिक उपकरणको कमी रहेको बताए ।

नेता भण्डारीले नेपालमा जलनसम्बन्धी उपचार निकै जटिल भए पनि यस क्षेत्रमा विशेषज्ञ चिकित्सकको संख्या न्यून रहेको उल्लेख गरे ।

उनले भने, ‘नेपालमा बर्न अस्पताल छ, तर जलन भएका व्यक्तिलाई राख्नका लागि आवश्यक आईसीयूको व्यवस्था छैन । मानिसहरू छिटो आत्तिने भएकाले पनि तत्काल उपचारका लागि लैजान खोज्छन्, तर यहाँ उपचार महँगो भएकाले धेरैलाई समस्या हुने गरेको छ ।’

नेता भण्डारीले जलन उपचारका लागि आवश्यक मेसिन, प्रविधि र अस्पतालको राम्रो व्यवस्थापन नेपालमै भएको भए बिरामीलाई विदेश लैजानुपर्ने अवस्था नआउने बताए ।

उनले जलनको उपचार महँगो हुने भएकाले सामान्य नागरिकका लागि थप कठिनाइ हुने गरेको उल्लेख गरे । आफू स्वयं पनि जलनको पीडित भएको स्मरण गर्दै उनले भारतमा गएर उपचार गराउनुपरेको बताए

‘म आफैं पनि जलनको सिकार भए । मैंले भारतमै उपचार गराएको हुँ । जलनसम्बन्धी केसमा बिरामीको जीवन बचाउन निकै कठिन हुने गर्छ त्यसैले पनि मानिसहरु आत्तिएर सुविधासम्पन्न अस्पताल जान खोज्छन्,’उनले भने ।

नेता भण्डारीले नेपालमा आगलागी तथा अन्य दुर्घटनाबाट घाइते भएका व्यक्तिहरूको उपचारका लागि विशेष व्यवस्था, दक्ष जनशक्ति र आवश्यक पूर्वाधार विकास गर्नुपर्नेमा जोड दिए । उनले नेपालमै गुणस्तरीय जलन उपचारको व्यवस्था गर्न सके धेरै जलन बिरामीलाई विदेश जानुपर्ने बाध्यता अन्त्य हुने बताए ।